سیاهچالههای کهکشانی میتوکندریهای کیهانی و نیروگاههای عالماند
بیشتر انرژی سیاهچالههای ابرپرجرم از پلاسمای فوقداغ دیسک برافزایشی و برهمکنش آن با میدانهای مغناطیسی عظیم میآید. اما راه مستقیمتری به نام «فرایند پنروز» (Penrose Proccess) وجود دارد ؛ پژوهشی تازه نشانههای آن را بررسی میکند.
این سازوکار را راجر پنروز (Roger Penrose) در سال ۱۹۶۹ مطرح کرد. در این فرایند میتوان مستقیماً از سیاهچاله چرخان انرژی گرفت و جرمش را کاهش داد؛ برخلاف سازوکار معمول که با بلعیدن ماده، جرم میافزاید و انرژی آزاد میکند، فرایند پنروز به ناحیهای پیرامون سیاهچاله به نام اِرگوسفر (Ergosphere) وابسته است.
چرخش سیاهچاله، فضا را میکشد؛ پدیدهای به نام کشیدهشدن چارچوب مرجع (Frame Dragging) که نزدیک سیاهچاله شدیدتر است. در ارگوسفر، این اثر چنان نیرومند است که هیچ جسمی تاب مقاومت در مقابل آن را ندارد. حتی فضاپیمایی با سرعتی نزدیک نور نیز نمیتواند چرخش فضا را خنثی کند و ناچار همراه سیاهچاله میچرخد؛ اثرهای نسبیتی نیز پیچیده میشوند.
فرض کنید فضاپیمایی با باری بیمصرف وارد ارگوسفر شود. هنگام چرخش، بار را رها میکند تا سقوط کند. طبق اصل پایستگی انرژی، فضاپیما شتاب میگیرد و با انرژی بیشتری میگریزد؛ در مقابل، سیاهچاله انرژی «منفی» بار را جذب میکند و جرمش کاهش مییابد. این شکل ساده چندان کارآمد نیست، اما گونههای مغناطیسی آن میتوانند به ذرات باردار، انرژی عظیمی ببخشند.
این پژوهش که در پایگاه پیشچاپ آرشیو (arXiv) منتشر شده است، بهجای فضاپیمایی فرضی، نوترونی را در ارگوسفر کمان A* (Sgr A*)، سیاهچاله مرکز راه شیری، بررسی کرده است. نوترون بار خالص ندارد، اما به پروتون، الکترون و پادنوترینو واپاشی میکند. این واپاشی مانند رهاکردن بار از فضاپیماست: نوترون الکترون را وا میگذارد تا پروتون انرژی بگیرد؛ هر دو ذره با میدان مغناطیسی ارگوسفر برهمکنش میکنند و فرایند پنروز مغناطیسی (Magnetic Penrose Process یا MPP) را رقم میزنند.

شماتیکی از اینکه چگونه ذرات در حال واپاشی میتوانند انرژی را از یک سیاهچاله استخراج کنند. اعتبار تصویر: Cermeño, et al
برآورد مسیر نوترون نشان میدهد این سازوکار میتواند پروتونهایی با انرژی پتاالکترونولتی (PeV) بسازد؛ هزار برابر انرژی پرانرژیترین پروتونهای برخورددهنده بزرگ هادرونی (Large Hadron Collider). این پروتونها در سرعتی نزدیک به سرعت نور میگریزند و به مولکولهای گاز پیرامون سیاهچاله برخورد میکنند؛ برخوردهایی که پرتوهای گامای شدید با امضای طیفی مشخص میسازند. واپاشی نوترون پادنوترینو نیز تولید میکند؛ بنابراین، انتظار میرود سیگنالی چندپیامرسان از پرتوهای گاما و نوترینوهای پرانرژی رصد شود.
این سیگنالها اکنون برای فناوری موجود بیش از اندازه ضعیف هستند؛ اما نسخههای ارتقایافته رصدخانه آب چرنکوف در ارتفاع بالا (HAWC) و نسخه جدید رصدخانه نوترینویی مکعب یخ (IceCube) در قطب جنوب ممکن است آنها را آشکار کنند. شاید در آیندهای نزدیک، شواهدی از فرایند پنروز و امکان کاهش جرم سیاهچالهها نیز به دست آید.
مترجم: سوگند متقی
ویراستار: فائزه فتحی
منبع: phys.org